Atatürk Sonrası Dönem

Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi başlığı altındaki bu dört temel dönemi, sınavda soru potansiyeli en yüksek olan kritik detaylarla şu şekilde derinleştirebiliriz:

---

1. II. Dünya Savaşı Dönemi (1939-1945)

Savaşın askeri aşamalarından ziyade, diplomatik konferanslar ve Türkiye üzerindeki ekonomik/sosyal etkileri KPSS’de sıkça sorulur.

• Önemli Konferanslar:
  • Yalta Konferansı (1945): BM’nin kurulma kararı alındı ve SSCB’nin savaşa girmesi kararlaştırıldı.
  • San Francisco Konferansı (1945): BM resmen kuruldu (Türkiye, müttefikler safında yer almak için sembolik olarak savaş ilan ederek kurucu üye oldu).
• Türkiye’deki Ekonomik Tedbirler:
  • Milli Korunma Kanunu (1940): Devletin ekonomiye müdahale yetkisi arttı.
  • Varlık Vergisi (1942-1944): Savaş zenginlerine yönelik çıkarıldı.
  • Toprak Mahsulleri Vergisi (1943-1946): Çiftçiden alınan ağır bir vergi türüydü.
• Sosyal Hayat: Gece sokağa çıkma yasakları ve Hava Taarruzu Karartmaları uygulandı.

---

2. Soğuk Savaş Dönemi (1945-1960)

Bu dönem, Türkiye’nin dış politikada eksen değiştirdiği ve içte çok partili hayata geçtiği kritik bir süreçtir.

• Önemli Değişimler
  • NATO (1949): ABD liderliğinde komünizm tehdidine karşı kurulan askeri ittifaktır.
  • Varşova Paktı (1955): NATO’ya karşı SSCB liderliğinde oluşturulmuştur. Antlaşmayı imzalayan ülkeler Arnavutluk, Bulgaristan, Çekoslovakya, Doğu Almanya, Macaristan, Polonya, Romanya ve SSCB.
  • Berlin Duvarı (1961): Doğu Almanya tarafından Batı’ya kaçışları önlemek amacıyla inşa edilen duvar, Soğuk Savaş’ın ve dünyadaki ideolojik bölünmüşlüğün en somut sembolü olmuştur.
  • Çin ve Hindistan’daki Değişimler: Çin’de 1949’da Mao liderliğinde komünist rejim kurulurken; Hindistan 1947’de İngiltere’ye karşı yürüttüğü pasif direniş ve bağımsızlık mücadelesini kazanarak egemenliğini ilan etmiştir.
• Dış Politika ve İttifaklar:
  • Truman Doktrini ve Marshall Planı (1948-1951): ABD’nin komünizme karşı Türkiye ve Yunanistan’a yaptığı askeri/ekonomik yardımlar.
  • Kore Savaşı (1950-1953): Türkiye’nin NATO’ya girmek amacıyla asker gönderdiği savaş.
  • Balkan Paktı (1954) ve Bağdat Paktı (1955): Türkiye’nin bölgesel güvenlik için kurduğu ittifaklar.
• Türkiye’de İç Siyaset (Demokrat Parti Dönemi):
  • 1946 Seçimleri: İlk çok partili genel seçim (Açık oy, gizli sayım).
  • 1950 Seçimleri: “Beyaz İhtilal” olarak adlandırılır (Gizli oy, açık sayım).
  • Dini Serbestleşme: Arapça ezanın serbest bırakılması (1950).
  • Ekonomi: Tarımda makineleşme (Traktör sayısındaki artış) ve karayollarına verilen ağırlık.

---

3. Yumuşama (Detant) Dönemi (1960-1990)

Diplomasinin ve bölgesel krizlerin (özellikle Kıbrıs) ön planda olduğu dönemdir.

• Önemli Gelişmeler:
  • Küba Füze Krizi: 1962’de SSCB’nin Küba’ya nükleer füzeler yerleştirmesiyle başlayan süreç, dünyayı nükleer savaşın eşiğine getiren en büyük küresel gerilimdir.
  • SALT-I ve SALT-II Antlaşmaları (1979): ABD ve SSCB arasında nükleer silahların sınırlandırılmasını amaçlayan bu görüşmeler, Yumuşama Dönemi’nin en önemli diplomatik silahsızlanma adımlarıdır.
  • Vietnam Savaşı (1955-1975): ABD’nin komünizmin yayılmasını engellemek için dahil olduğu, ancak büyük kayıplar ve toplumsal tepkiler sonucu çekilmek zorunda kaldığı ideolojik tabanlı savaştır.
  • Helsinki Nihai Senedi: 1975’te imzalanan bu metinle, Avrupa’da sınırların değişmezliği ve insan hakları gibi temel prensiplerde uzlaşılarak bloklar arası gerginlik minimuma indirilmiştir.
  • Arap-İsrail Savaşları: İsrail’in kuruluşuyla başlayan ve 1948’den 1973’e kadar süren bu çatışmalar, Orta Doğu’da sınırların değişmesine ve küresel petrol krizlerine yol açmıştır.
• Kıbrıs Meselesi:
  • Akritas Planı (1963): Türkleri adadan silme planı.
  • Kanlı Noel (1963): Çatışmaların şiddetlendiği olay.
  • Johnson Mektubu (1964): ABD Başkanı’nın Türkiye’nin adaya müdahalesini engelleyen sert mektubu.
  • 1974 Kıbrıs Barış Harekatı: Başbakan Bülent Ecevit ve Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan döneminde gerçekleştirildi.
• Orta Doğu ve Enerji: OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) kuruldu ve 1973 Petrol Krizi dünyayı etkiledi.
• Türkiye’de 1980 Sonrası: 24 Ocak Kararları ile liberal ekonomiye geçiş yapıldı (Turgut Özal dönemi).

---

4. Küreselleşen Dünya (1990-Günümüz)

SSCB’nin dağılmasıyla ortaya çıkan yeni Türk Cumhuriyetleri ve Türkiye’nin bu devletlerle ilişkileri önceliklidir.

• Önemli Gelişmeler:
  • Körfez Savaşları: 1990’da Irak’ın Kuveyt’i işgaliyle başlayan Birinci Körfez Savaşı ve 2003’teki ABD müdahalesi, Orta Doğu’daki jeopolitik dengeleri altüst etmiştir.
  • Balkanlardaki İç Savaşlar (Bosna-Hersek): Yugoslavya’nın dağılmasıyla başlayan ve Srebrenitsa gibi büyük katliamların yaşandığı bu süreç, 1995’te Dayton Antlaşması ile sona ermiştir.
  • AB’nin Genişlemesi: Avrupa Birliği’nin özellikle 2004 yılında eski Doğu Bloku ülkelerini (Polonya, Macaristan vb.) bünyesine katarak kıta genelinde siyasi ve ekonomik bir güç odağı olma sürecidir.
  • 11 Eylül Saldırıları: 2001 yılında ABD’deki stratejik hedeflere yönelik düzenlenen terör saldırıları, küresel güvenlik doktrinlerini değiştirmiş ve ABD’nin Orta Doğu politikalarına yeni bir yön vermiştir.
• Bağımsızlığını Kazanan Türk Cumhuriyetleri:

Ülke	Kurucu Lider
Azerbaycan	Ebulfeyz Elçibey
Kazakistan	Nursultan Nazarbayev
Özbekistan	İslam Kerimov
Kırgızistan	Askar Akayev
Türkmenistan	Saparmurat Türkmenbaşı

• Bölgesel İşbirliği Kuruluşları:
  • TİKA: Türk Cumhuriyetleri ile teknik/ekonomik işbirliği.
  • TÜRKSOY: Türk dünyasının kültürel mirasını koruma amacı güder.
  • YTB (Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı): 2010’da kuruldu.
• Balkanlardaki Dram: Srebrenitsa Katliamı ve Bosna Hersek bağımsızlık mücadelesi (Aliya İzzetbegoviç).

---

Sınavda En Çok Karıştırılan Terimler

• Demir Perde: Batı ile SSCB arasındaki sınırı ifade eder (Winston Churchill kullanmıştır).
• Mekik Diplomasisi: Arap-İsrail savaşlarını bitirmek için Henry Kissinger’ın yürüttüğü diplomasi.
• Yıldız Savaşları Projesi: Reagan döneminde SSCB’ye karşı geliştirilen uzay tabanlı savunma sistemi.