Türk Devletleri Tarihsel Kronolojisi

Warning: Attempt to read property "post_type" on null in /home/mhftrcom/domains/mhftr.com/public_html/wp-includes/post.php on line 6618

İşte kronolojik sırayla Türk devletleri ve öne çıkan isimleri:

1. İslamiyet Öncesi Büyük Türk Devletleri ve Bozkır İmparatorlukları

• Asya Hun İmparatorluğu (MÖ 220 – MS 216): Tarihte bilinen ilk büyük Türk devletidir. Teoman tarafından kurulmuş, Mete Han döneminde en parlak devrini yaşamıştır. Çin’e karşı üstünlük kurmuş, onlu askeri sistemi dünya tarihine kazandırmış ve Orta Asya’daki Türk boylarını ilk kez tek bir bayrak altında toplamıştır.
• Avrupa Hun İmparatorluğu (375 – 469): Balamir önderliğinde batıya göç eden Hunlar tarafından Avrupa’da kurulmuştur. Attila döneminde Roma İmparatorluğu’nu vergiye bağlayan ve Avrupa siyasetini tamamen domine eden devlet, Kavimler Göçü’nün tetikleyicisi olmuş ve Avrupa’nın bugünkü etnik yapısının oluşmasında büyük rol oynamıştır.
• Ak Hun İmparatorluğu (Eftalitler) (440 – 570): Orta Asya’nın güneyi ve Hindistan’ın kuzeyinde hüküm sürmüşlerdir. En önemli hükümdarlarından Aksuvar ve Toraman dönemlerinde Sasanilere karşı büyük askeri başarılar elde etmişlerdir. İpek Yolu’nun güvenliğinde ve Hindistan üzerindeki baskı politikalarında kilit rol oynamışlardır.
• I. Göktürk Kağanlığı (552 – 582): Türk adını resmi bir devlet ismi olarak kullanan ilk devlettir. Bumin Kağan tarafından Ötüken merkezli kurulmuş, kardeşi İstemi Yabgu ise devletin batı kanadını yöneterek imparatorluğu bir cihan devleti haline getirmiştir.
• Avar Kağanlığı (567 – 804): Göktürklerin baskısıyla batıya göç ederek Orta Avrupa’da güçlü bir imparatorluk kurmuşlardır. En güçlü hükümdarları Bayan Han liderliğinde İstanbul’u ilk kez kuşatan Türk topluluğu olmuşlar, üzengi kullanımı gibi askeri teknolojileri Avrupa’ya tanıtarak savaş sanatını değiştirmişlerdir.
• Bulgar Devleti (632 – 1018 / 1237): Kubrat Han tarafından kurulan Büyük Bulgarya, sonradan ikiye ayrılmıştır. Tuna Bulgarları Asparuh Han önderliğinde Balkanlar’da devletleşirken; İtil (Volga) Bulgarları Almış Han döneminde İslamiyet’i kabul ederek kuzeyde önemli bir ticaret ve kültür merkezi oluşturmuşlardır.
• Hazar Kağanlığı (651 – 983): Kafkasya ve Karadeniz’in kuzeyinde hüküm süren devlettir. Bulan Han döneminde Museviliği benimseyen devlet kadrosu, bölgede büyük bir dini hoşgörü ortamı (Pax Khazarica) yaratmıştır. İslam ordularının kuzeye ilerleyişini durdurarak Doğu Avrupa’nın kaderini tayin etmişlerdir.
• II. Göktürk (Kutluk) Kağanlığı (682 – 744): Çin esaretine karşı Kutluk İlteriş Kağan liderliğinde verilen bağımsızlık mücadelesiyle kurulmuştur. Bilge Kağan, Kültigin ve büyük devlet adamı Vezir Tonyukuk dönemlerinde Türk tarihinin en önemli yazılı belgeleri olan Orhun Abideleri dikilmiştir.
• Uygur Kağanlığı (744 – 840): Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulan, Türk tarihinde yerleşik hayata geçen ilk büyük devlettir. Bögü Kağan döneminde Maniheizm’i benimseyerek tarım, mimari ve matbaacılıkta ileri gitmişler; kendilerine özgü bir alfabe geliştirerek yüksek bir medeniyet kurmuşlardır.
• Kırgız Kağanlığı (840 – 1207): Uygur Kağanlığı’nı yıkarak Ötüken merkezli kurulan bu devletin en bilinen lideri Bars Bek Kağan‘dır. Dünya edebiyatının en uzun destanı olan Manas Destanı’nı yaratan Kırgızlar, daha sonra Moğol hakimiyetine girseler de Orta Asya’daki varlıklarını korumuşlardır.

---

2. İslamiyet’in Kabulü ve İlk Müslüman Türk Devletleri

• Karahanlı Devleti (840 – 1212):
  Coğrafya: Batı ve Doğu Türkistan (bugünkü Kırgızistan, Kazakistan’ın güneyi ve Doğu Türkistan/Uygur bölgesi). Merkezleri başlangıçta Balasagun, daha sonra Kaşgar ve Semerkant olmuştur.
  • Satuk Buğra Han Dönemi: İslamiyet resmen devlet dini kabul edildi. Bu, Türklerin topluca İslam’a geçişindeki en büyük kırılma noktasıdır. Han, “Abdülkerim” adını almıştır.
  • Yusuf Has Hacib & Kaşgarlı Mahmud: Bu dönemde yazılan Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi) ilk siyasetname, Divânu Lügati’t-Türk ise Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür.
  • Eğitim Devrimi: Tarihteki ilk burslu öğrencilik sistemini başlatmışlar ve Ribat adı verilen kervansarayları hem ticari hem askeri amaçla kurmuşlardır.
• Gazne Devleti (963 – 1186):
  Coğrafya: Bugünkü Afganistan merkezli olmak üzere; Horasan, İran’ın bir kısmı ve Kuzey Hindistan (Pakistan ve Kuzey Hindistan toprakları). Başkent Gazne’dir.
  • Alp Tigin tarafından temelleri atılan, Sebük Tigin döneminde bağımsızlaşan devlettir.
  • Sultan Mahmud Dönemi: Hindistan’a yapılan 17 sefer sonucunda bölgede İslamiyet yayıldı. Bu seferler bugünkü Pakistan ve Bangladeş’in temelini atmıştır. Ayrıca sarayında 400 şair ve bilim insanı barındırmış, ünlü bilgin Biruni için “Sarayımın en değerli hazinesi” demiştir.
  • Sultan Mesud Dönemi: Selçuklular ile yapılan 1040 Dandanakan Savaşı kaybedilince devlet zayıflama sürecine girmiş ve topraklarının çoğunu Selçuklulara kaptırmıştır.
• Büyük Selçuklu İmparatorluğu (1037 – 1157):
  Coğrafya: Orta Asya’dan Anadolu içlerine, Kafkasya’dan Basra Körfezi’ne kadar uzanan devasa bir imparatorluk. Başkentleri sırasıyla Nişabur, Rey, İsfahan ve Merv olmuştur.
  • Tuğrul ve Çağrı Beyler: 1040 Dandanakan Zaferi ile devletin resmi kuruluşu sağlandı. Tuğrul Bey, Bağdat’taki Abbasi Halifesi’ni koruma altına alarak “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” unvanını aldı.
  • Sultan Alparslan Dönemi: 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi ile Bizans mağlup edildi ve Anadolu’nun tapusu Türklerin eline geçti.
  • Sultan Melikşah & Nizamülmülk: İmparatorluğun en parlak dönemi. Dünyanın ilk büyük üniversiteleri sayılan Nizamiye Medreseleri açıldı. Celali Takvimi hazırlandı. Ancak bu dönemde Hasan Sabbah‘ın Haşhaşi faaliyetleri devleti içten sarsmaya başladı.
• Harezmşahlar Devleti (1077 – 1231):
  Coğrafya: Harezm bölgesi (Ceyhun Nehri’nin döküldüğü Aral Gölü çevresi), İran ve Azerbaycan. Başkent Gürgenç.
  • Anuş Tigin tarafından kurulan ve kendilerini Selçukluların varisi gören devlettir.
  • Alaeddin Tekiş Dönemi: Selçukluların yıkılışından sonra bölgedeki en büyük güç haline geldiler ve kendilerini “Selçukluların mirasçısı” ilan ettiler.
  • Otrar Faciası: Harezm valisinin bir Moğol ticaret kervanını casuslukla suçlayıp katletmesi üzerine Cengiz Han ile karşı karşıya geldiler. Bu olay Moğolların İslam dünyasına girmesine neden olan felaketi tetikledi.
  • Celaleddin Harezmşah: Moğollara karşı kazandığı bireysel başarılarla efsaneleşti ancak 1230’da Anadolu Selçuklu ile yaptıkları Yassıçemen Savaşı‘nı kaybedince devlet yıkılma sürecine girdi.
• Türkiye (Anadolu) Selçuklu Devleti (1075 – 1308):
  Coğrafya: Anadolu’nun tamamına yakını. Başkent önce İznik, Haçlı Seferleri sonrası ise Konya.
  • Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik’te kurulmuştur. I. Alaeddin Keykubad döneminde en parlak zamanını yaşayan devlet, Anadolu’yu kervansaraylar ve medreselerle donatmış, bölgeyi kalıcı bir Türk yurdu haline getirmiştir.
  • I. Kılıç Arslan Dönemi: I. Haçlı Seferi’ne karşı destansı bir direniş gösterildi.
  • II. Kılıç Arslan Dönemi: 1176 Miryokefalon Savaşı ile Bizans’ın Anadolu’yu Türklerden geri alma umudu tamamen sona erdi; Avrupalılar Anadolu’ya “Turchia” (Türkiye) demeye başladı.
  • I. Alaeddin Keykubad Dönemi: Devletin zirvesidir. Ticaret sigortacılığı başlatıldı, Alanya (Alaiye) limanı kuruldu. Ancak onun ölümünden sonra çıkan Babailer İsyanı devleti zayıflattı ve 1243 Kösedağ Savaşı ile Moğol (İlhanlı) tabiyetine girildi.
• Eyyubi Devleti (1171 – 1250):
  Coğrafya: Mısır, Suriye, Filistin, Lübnan ve Hicaz (Mekke-Medine). Başkent Kahire.
  • Ordusu ve bürokrasisi ağırlıklı Türklerden oluşan devlettir.
  • Selahaddin Eyyubi Dönemi: 1187 Hıttin Savaşı ile Kudüs’ü 88 yıl sonra Haçlılardan geri aldı. III. Haçlı Seferi’ni durdurarak İslam dünyasının kahramanı oldu.
  • Askeri Yapı: Ordusunun temelini Kafkasya ve Orta Asya’dan getirilen “Memlük” (köle asker) adı verilen Türk savaşçılar oluşturuyordu. Bu sistem daha sonra Memlük Devleti’nin kurulmasını sağladı.
• Memlûk Sultanlığı (1250 – 1517):
  Coğrafya: Mısır, Suriye, Hicaz ve Güneydoğu Anadolu. Başkent Kahire.
  • İzzeddin Aybeg tarafından Mısır’da kurulmuştur.
  • Sultan Kotuz & Baybars Dönemi: 1260 Ayn Calut Savaşı ile dünyayı kasıp kavuran Moğol ordularını tarihte ilk kez durduran devlet oldular. Bu, İslam medeniyetinin tamamen yok olmasını engelledi. Kendilerine “Devlet-ül Türkiye” diyerek Türkçeyi ve Türk kültürünü Arap dünyasında hakim kılmışlardır.
  • Sultan Baybars: Haçlı kalıntılarını Ortadoğu’dan tamamen temizledi. Abbasi Halifeliği’ni Kahire’de yeniden kurarak dini prestiji ele geçirdi.
  • Yıkılış: 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye savaşları ile Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim tarafından yıkıldılar ve halifelik Osmanlılara geçti.

---

3. Cihanşümul İmparatorluklar ve Geç Orta Çağ

---

• Altın Orda Devleti (1242 – 1502):
  Coğrafya: Karadeniz’in kuzeyi, Deşt-i Kıpçak (bugünkü Ukrayna ve Güney Rusya bozkırları), İdil (Volga) boyları ve Batı Sibirya. Başkenti Saray şehridir.
  • Batu Han Dönemi: Cengiz Han’ın torunu olan Batu Han, Rus prensliklerini vergiye bağlayarak bölgedeki yüzyıllarca sürecek Türk-Moğol hakimiyetini başlattı.
  • Berke Han Dönemi: İslamiyet’i kabul eden ilk Altın Orda hükümdarıdır. İlhanlılar ile savaşarak Moğolların Anadolu ve Mısır’a ilerleyişini dolaylı olarak yavaşlatmış, Memlûklarla ittifak kurmuştur.
  • Özbek Han Dönemi: Devletin en parlak dönemidir. İslamiyet resmi din oldu, ordu ve devlet teşkilatı tamamen Türkleşti. Bu dönemde Ruslar üzerinde mutlak bir siyasi üstünlük sağlandı.
• Timur İmparatorluğu (1370 – 1507):
  Coğrafya: Merkezi Maveraünnehir (Özbekistan) olmak üzere; İran, Afganistan, Kuzey Hindistan, Kafkasya ve Anadolu’nun bir kısmına yayılan devasa bir imparatorluk. Başkent Semerkant.
  • Emir Timur Dönemi: 1402 Ankara Savaşı’nda Osmanlı’yı yenerek Anadolu’da Fetret Devri’nin başlamasına neden oldu. Altın Orda’yı parçalayarak farkında olmadan Rusya’nın güçlenmesine zemin hazırladı ancak Orta Asya’da muazzam bir kültür merkezi inşa etti.
  • Uluğ Bey Dönemi: Timur’un torunudur. Bir hükümdardan ziyade bir bilim insanı olarak tanınır. Semerkant’ta kurduğu Rasathane ve yazdığı Zic-i Uluğ Bey (Yıldız Kataloğu), modern astronominin temel taşlarından biri kabul edilir.
• Babür İmparatorluğu (1526 – 1858):
  Coğrafya: Bugünkü Hindistan, Pakistan, Bangladeş ve Afganistan toprakları. Başkentleri Agra ve Delhi.
  • Babür Şah Dönemi: 1526 Panipat Savaşı ile Hindistan’daki Lodi hanedanlığını yıkarak devleti kurdu. Türk edebiyatının en önemli hatıratlarından biri olan Babürnâme‘yi yazmıştır.
  • Ekber Şah Dönemi: İmparatorluğun en büyük hükümdarı kabul edilir. Hindistan’da dini hoşgörüyü (Din-i İlahi denemesi) sağlamaya çalışmış ve idari sistemi sağlamlaştırmıştır.
  • Şah Cihan Dönemi: Eşi Mümtaz Mahal anısına, dünyanın yedi harikasından biri olan Tac Mahal‘i inşa ettirmiştir. Bu dönem, Babür mimarisinin zirvesidir.
• Karakoyunlular ve Akkoyunlular (14. – 15. Yüzyıllar):
  Coğrafya: Doğu Anadolu, Azerbaycan, Ermenistan ve Irak toprakları. Karakoyunluların merkezi Tebriz, Akkoyunluların ise başlangıçta Diyarbakır‘dır.
  • Kara Yusuf (Karakoyunlu): Timur’un istilalarına karşı direnmiş, Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid’e sığınarak Ankara Savaşı’nın çıkma nedenlerinden biri olmuştur.
  • Uzun Hasan (Akkoyunlu): Fatih Sultan Mehmet ile 1473 Otlukbeli Savaşı‘nda karşı karşıya gelmiştir. Kur’an-ı Kerim’i Türkçeye çevirtmiş, bilim insanlarını (Ali Kuşçu gibi) himaye etmiştir. Akkoyunlular, Safevi Devleti’nin de temelini atmıştır.
• Safevi Devleti (1501 – 1736):
  Coğrafya: İran, Azerbaycan, Irak ve Doğu Anadolu’nun bir kısmı. Başkentleri Tebriz, daha sonra Kazvin ve İsfahan.
  • Şah İsmail Dönemi: Devleti kurarak Şiiliği resmi mezhep haline getirdi. Bu durum Anadolu ve İran arasında uzun yıllar sürecek bir siyasi/mezhepsel rekabeti başlattı. 1514 Çaldıran Savaşı‘nda Yavuz Sultan Selim’e yenildi.
  • I. Şah Abbas Dönemi: Devletin en güçlü dönemidir. İsfahan’ı dünyanın en güzel şehirlerinden biri haline getirmiş, “Şah Abbas ordusu” adıyla modern askeri birlikler kurmuştur.
• Osmanlı İmparatorluğu (1299 – 1922):
  Coğrafya: Anadolu, Balkanlar, Orta Doğu, Kuzey Afrika, Kafkasya ve Doğu Avrupa. Başkentleri sırasıyla Söğüt, İznik, Bursa, Edirne ve İstanbul.
  • Fatih Sultan Mehmet Dönemi: 1453’te İstanbul’u fethederek Orta Çağ’ı kapatıp Yeni Çağ’ı başlattı. Karadeniz’i bir “Türk Gölü” haline getirdi ve devleti gerçek bir imparatorluğa dönüştürdü.
  • Yavuz Sultan Selim Dönemi: Doğu seferleriyle Safevi tehdidini durdurdu; Mısır’ı fethederek Halifelik makamının Osmanlı hanedanına geçmesini sağladı.
  • Kanuni Sultan Süleyman Dönemi: Devletin hem askeri hem de hukuki anlamda zirve noktasıdır. Avrupa içlerine (Viyana kapılarına) kadar ilerlenmiş, Akdeniz bir Türk gölü haline gelmiştir.

4. Modern Dönem

• Türkiye Cumhuriyeti (1923 – Günümüz): Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde kurulan modern, laik ve demokratik ulus devlettir. İsmet İnönü gibi silah arkadaşlarının da katkısıyla Milli Mücadele başarıya ulaşmış ve Türk dünyasının modern dünyadaki en güçlü temsilcisi olarak tarih sahnesindeki yerini almıştır.
• Azerbaycan Cumhuriyeti (1918–1920 / 1991 – Günümüz): İlk demokratik Türk cumhuriyetinin kurucusu Mehmed Emin Resulzade‘dir. Modern bağımsızlık sürecinde Ebulfeyz Elçibey ve devletin bekasını sağlayan Haydar Aliyev gibi isimler Azerbaycan tarihinin en önemli şahsiyetleri olarak öne çıkar.
• Kazakistan Cumhuriyeti (1991 – Günümüz): Bağımsızlık sonrası ilk lideri Nursultan Nazarbayev‘dir. Ülkenin ekonomik kalkınmasında ve Türk devletleri arasındaki birliğin (Türk Devletleri Teşkilatı gibi) fikir babalığında büyük rol oynamıştır.
• Özbekistan Cumhuriyeti (1991 – Günümüz): Bağımsızlık sonrası kurucu lideri İslam Kerimov‘dur. Tarihi İpek Yolu şehirlerini koruyarak ve merkezi otoriteyi tesis ederek modern Özbekistan’ın temellerini atmıştır.
• Türkmenistan Cumhuriyeti (1991 – Günümüz): Bağımsızlık sonrası kurucu lideri Saparmurat Türkmenbaşı‘dır. Ülkenin zengin gaz kaynaklarını yönetmiş ve Türkmenistan’ın “daimi tarafsızlık” statüsünü uluslararası alanda tescil ettirmiştir.
• Kırgızistan Cumhuriyeti (1991 – Günümüz): Bağımsızlık sonrası ilk cumhurbaşkanı Askar Akayev‘dir. Orta Asya’da demokratikleşme süreçleri ve sivil toplum hareketleri bakımından bölgenin en hareketli siyasi yapısına sahiptir.
• Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (1983 – Günümüz): Kıbrıs Türk halkının varoluş mücadelesinin en büyük simgesi olan Rauf Denktaş kurucu cumhurbaşkanıdır. Dr. Fazıl Küçük ile birlikte adadaki Türk varlığının siyasi olarak kurumsallaşmasını sağlamışlardır.